نگاهی به پرسش دوم ( چرا آقا محمد خان ازعنوان پادشاهی استفاده نکرد )

جهت توضیح وتفسیر این پرسش مناسب می دانم ابتدا نگاهی به واژه خان در فرهنگ های مختلف داشته باشم تا بهتربتوانم پاسخی در خور برای پرسش یاد شده داشته باشم

واژه خاني بمعني چشمه است. اين واژه در گويشهاي گوناگون ايراني بصورتهاي: خان، كان، كهن،‌كن، كهني، كاني، خوني و خاني… بازمانده است و بكار ميرود. مصغر آن خانيچه و خانيجه است. با بررسي ژرف، پيرامون اين واژه و پيشينه‌ي آن، به انگيزه ي نامگذاري بسياري از ديهاي ايران پي ميبريم،

واژه خاني بمعني چشمه و خانسار بمعني چشمه سار، در متنهاي تورفاني مانوي بصورت «خانيگ Xânخg» و «خانسار Xânsâ» بكار رفته است. در يكي از بخشهاي آثار مانوي ترفاني (زير عنوان: پدر بزرگي و بهشت) اين عبارت آمده است: دارُگ،‌خانيگ اُد آبروُد پَد هُو وارينديسپ روز DârûXânخ ud âbrôd pad hô wârênd wخsp roz يعني درخت، چشمه و گياه به او (بوسيله او) به وجد آيند همه روز. و در عبارت ديگري از همين سرودهاي ترفاني (زير عنوان: اهريمن و دوزخ) واژه خانسار آمده است:

زَهرين خانسار ِازدمند اژ هو  zahrên Xânsâr isdamênd az hô

يعني زهر گين چشمه سار (چشمه سار زهرآگين) بيرون دمند از او  (از آن بيرون ميجهند) و نيز در منظومه درخت آسوريك (كه آنهم از آثار منسوب به مانوي است) در يك بيت ضمن مناظره بُز با درخت خرما واژه خانيگ (كه هم بصورت پارتي خانيگ و هم بگونه پهلوي جنوبي خانيك خوانده ميشود) بكار رفته است

گمان ميرود كه اين واژه و صورتهاي گوناگون آن از ريشه اوستائي كان (Kân يعني كندن) آمده باشد زيرا عين اين ريشه اوستايي بصورت اسم در گويشهاي امروزي ايراني زنده است

در گويشهاي كردي اين واژه بصورت «كاني Kânî» و «كهني kahanî» امروز هم، بكار ميرود

با توجه به آنچه در معانی مختلف خان آمد می تواند نتیجه گرفت که از آنجا که آقا محمد خان سر سلسله جنبان دودمان قاجار بود و مؤسس این حکومت محسوب می شد ، استفاده از واژه خان و بکار گیری آن توسط مورخان این دوره از تاریخ ایران امری بجا و مناسب بوده است .

از طرفی مدت زمان تشکیل حکومت توسط آقا محمد خان از زمان تاجگذاری که نقطه آغاز هر حکومتی به حساب می آید تا زمان کشته شدن او ، چیزی در حدود 8 تا 9 ماه(کمی بیشتر یا کمتر) به طول نینجامید و این مدت زمان کوتاه البته مجالی در اختیار او قرار نداد تا ببینیم که او در مسیر بعدی حکومت خود چگونه و بر اساس چه سیاستی به اداره ایران خواهد پرداخت  .

همچنین در یک مقطع زمانی مشخص در تاریخ معاصر ایران و بر حسب وضعیت خاص حاکم بر کشور، بسیاری از حاکمان این دوره (از زمان فرو پاشی صفویه تا بر آمدن قاجار ها در ایران ) خصوصأ کریم خان و تمامی جانشینان پس از او ، تلاشی در جهت حذف عنوان پادشاهی را در اداره کشور نمودند . این مهم و این که آقا محمد خان مدت های مدیدی از دوران جوانی خود را در دربار زندیه گذرانده بود ، نمی توانست خالی از تدبیر و سیاست برای او بوده باشد .

ذکر یک نکته دیگر هم در این باره شاید خالی از فوایده نباشد و آن این است که پدر آقا محمد خان و اجداد او تا دوران صفویه ، همگی از رهبران ایل بزرگ قاجار بودند وهمین رهبری و زعامت بر ایل قاجار ، آنان را به عنوان خانی مفتخر می ساخت . شاید آقا محمد خان نیز به این رسم دیرین پدران خود پایبند بود و از این رو به خان بودن و نه پادشاه بودن خود اکتفاء نمود .                                                          پایان