وقوق الدواله از نگاهی دیگر(4)

در ادامه سوال و جوابی که از صارم الدوله دراتباط با مبلغ دریافتی شد این بود که چرا این مبلغ از سوی دولت انگلیس رسما به خزانه تحویل نشد و در جراید و روزنامه ها وصول آن اعلام نشد . پاسخ صارم الدوله این بود که قدرت انسان را کور و کر  می کند شاه نمی خواست که مردم بدانند هزینه ی سفرش از کجا تأمین می شود . رئیس دولت هم به قدری مغرور مست قدرت بود که نمی خواست به این مطالب توجهی نماید . به علاوه فکر ما این بود که وقتی که مابقی وام را پرداخت می شود این قسمت را هم ضمیمه ی آن کرده و صورت جمع وخرج آن را به تصویب هیأت دولت برسانیم .موقعی که انگلیسی ها از دولت ایران مطالبه ی یکصد و سی هزار لیره را کردند ، روز نامه های انگلیس وثوق الدوله را متهم به گرفتن رشوه شناختند .وثوق در لندن عرضه حالی علیه روزنامه هایی که این خبر را درج کرده بودند ، داد .روزنامه هایی که این خبر را منتشر و به او نسبت رشوه داده بودند در داد گاه محکوم شدند. البته این اقدامات نتوانست افکارعمومی راقانع کندومخصوص دولت انگلیس با کمال وقاحت در سال 1920 میلادی در زمان کابینه ی سپهدار رشتی از دولت ایران مطالبه ی یکصد و سی هزار لیره را نمود . صارم الدوله در ادامه ی دفاعیات خود بیان داشت که سردار سپه معادل مبلغ مزبور را از صارم الدوله و نصرت الدوله گرفت و به حساب خود در بانک های لندن به ودیعه گذارد.در دفاع از قرار داد صارم الدوله می گفت : مقصود از امضاء قرار داد دواصل مهم بود : تخلیه ی ایران از قوای انگلیس و دوم تهیه وامی برای هزینه های روزانه ی کشور.به عقیده ی صارم الدوله اگر شاه و سیاستمداران به دولت کمک می کردند و مجلس چهارم باز می شد تمامی نقشه ها به خوبی عملی یم شد و کشور از شر بد بختی های بعدی نجات می یافت .برای ایران صد مرتبه بهتر بود که تحت نظر وثوق الدوله که مردی ادیب ، تحصیل کرده ، با تجربه وتوانا و در سیاست بین الملل ورزیده و آگاه بود ایرانی کشور را اصلاح کرده و نگذارد یک دسته قزاق بی سواد به جان و مال مردم بیفتند.صارم در ادامه بیان داشت که وثوق از انگلیس ها قول گرفته بود که کلیه ی مهمات و اسلحه ی پلیس جنوب را بلاعوض به ایران واگذارنمایند . او معتقد بود که اشتباه دولت در این بود که پیش از افتتاح مجلس چهارم مستشاران انگلیسی را پدیرفت و آن ها را در کار کشور دخالت داد . البته این کار هم از روی فشار انجام گرفت . زیرا در آن موقع انگلیسی ها به طوری مست قدرت بودند که هیچ حکومتی در برابر آنها نمی توانست مقاومت کند .

همگامی که از او پرسیده شد که چرا دولت در برابر فشار انگلیسی ها استعفاء نداد ، جواب صارم الدوله این بود که اگر حکومت استعفاء می داد هرج و مرج و قحطی باعث مرگ هزاران نفر افراد بی گناه می شد و انگلیس ها هم یکپارچه تمام کشور را تحت اشغال در آورده و ما را به روز عراق و مصر دچار می کردند .  به علاوه سفارت به ما قول داد که پس از آمدن مستشار ها مبلغی درحدود ده میلیون لیره خسا رت جنگ به ما خواهد پرداخت و سرحد ایران  و بین النهرین وایران و بلوچیستان را طبق ادعاهای حقه ایران تغییر خواهند داد .   یکی از قول های صریح انگلیس ها این بود که شط العرب تحت حکومت ایران قرار بگیرد.

نتیجه گیری : وثوق الدوله خبط های سیاسی راانجام داد که بی شک به ضرر او و دولتش و در نهایت به خیانت او به کشور انجامید .با این وجود نمیبایست گروه یا کسانی را که او را دراین خبط سیاسی مجبور ساختند از نظر دور داشت .عمل اومیتوانست از :

الف: بحران های مالی افزاینده در ایران بعداز جنگ جهانی اول  را بکاهد .

ب: از بروز کودتای رضا خان در ایران و گرفتار شدن ایران در دیکتاتوری او جلو گیری نماید

ج: روند نهاد های دموکراتیک را در ایران قوام بخشد .

د : با تدبیر و درایت از وخامت اوضاع سیاسی و اجتماعی در ایران جلو گیری نماید .

ه : در دراز مدت با بر قرای نظم وامنیت در ارکان فرو پاشیده ی جامعه ی ایران ، به بسط وتوسعه ی اقتصادی ایران اقدام نماید .

عمل او درامضاء قرار داد 1919 میلادی نه تنها ایران را از ورود به کنفرانس صلح ورسای مانع شد بلکه باعث خالی شدن عرصه ی سیاسی ایران ازوجود رجالی کاردان شد که میتوانستند در سایه ی درایت خود سرنوشت دیگری را برای ایران وایرانی رقم بزنند.  

 بد نیست در پایان اشاره ای هم به اهداف دراز مدت انگلیس از امضاء این قرارداد داشته باشم       

  اسناد سیاسی انگلیس نشان می  دهد که لرد کرزن اساس و شالوده ی سیاست خود را در خاورمیانه روی قرار داد باا یران قرار داده بود  و می خواست با این قرار داد به چند هدف برسد :

 الف: تثبیت منافع اقتصادی و مخصوصأ کنترل نفت در سراسر ایران .

ب : ایجا د مرکزی ثابت و قدرتمند با پول ایران برای تقویت نفوذ انگلیس در بین النهرین و افغانستان

ج : بر قرار کردن سد محکمی در مقابل بلشویک ها و جلوگیری از تبلیغات آنها در ایران و کشور های عربی .

د : تأمین و تقویت کامل سر حدات هندوستان و برتری و انحصار قدرت در خلیج فارس .

ه : کمک رساندن به جمهوری های تازه آذربایجان ، ارمنستان و گرجستان . که البته این سه ایالت پس از انقلاب روسیه استقلال خود را اعلام کردند و ایران هم آنها را به رسمیت شناخت و جکومت وثوق هیأتی را به سرپرستی سید ضیاءالدین و عضویت سید باقر خان کاظمی و حمید سیاح و نادر آراسته به باکو و ایروان وتفلیس اعزام داشت . راه کمک رساندن به این مناطق از راه شمال ایران امکان پذیر بود .