گذری برآئین سوگواری عاشورائیان در تاریخ ایران (2)

پیش از این گفتیم که بدعت های ایجاد شده در عصر صفوی نسبت به اهل بیت السلام (امام حسین (ع ) مراتب وحشتناک تراز دشمنی های بنی امیه و بنی عباس با اهل بیت پیامبر (ص) بود . نیز گفتیم که دشنام های بنی امیه و بنی عباس با حضور علویان و اهل بیت علیهم السلام در بین مردم ، بدل به محبت و احترام به ایشان و افزایش فضیلت آنها می گردید ، حال آنکه در نبود ایشان و با ورود مظاهر شرک و بدعت در سوگواری بر ایشان ، زمینه ی بیزاری ، تمسخر و هجمه های فرهنگی و عقیدتی را بر شیعه ی ایرانی  و اهل بیت پیامبر (ص) باعث شد.

عصر صفویه در بررسی بدعت های وارده در فرهنگ عزاداری امام حسین (ع)  از آنجا که با حمایت گسترده ی حکومت همراه بود زمینه ساز نهادینه شدن آن بدعت ها دردوران بعدی شد و با ورود صنایع جدید به ایران در اعصار  پس از آن این هجمه رنگ و بوی تکنولوژی روز را به خود گرفت و هر چه بیشتر از نفس سوگواری ها و عزاداری ها کاست .

در این دوران مهمترین آسیب های که آئین سوگواری عاشورا را تحت الشعاع قرار داد عبارت بودند از : ورود علم و کتل های رنگارنگی که بعضأ از قیمتی ترین پارچه های موجود تهیه شده بودند ، صلیب یا به قول مر حوم شریعتی ، جرون  که بارز ترین نماد دشمنی مسیحیت با اسلام و مسلمانان بود ، ورود تمثال ائمه اطهار در رأس دسته جات عزاداری ، استفاده از گاه و گل و پاشیدن آن بر سر عزاداران ، زولیده کردن مو ها و پوشیدن لباس های مشکی با ترکیبی که نشان از عزادار بودن فرد باشد و هولناکترین آن یعنی مراسم وحشیانه ی قمه زنی را نام برد .

 آثار و تبعات این گونه مراسم در کمترین مدت از طریق سیاحانی که به ایران می آمدند در قالب سفرنامه ها ، در اروپای عصر رنسانس در اختیار علاقمندان به سرزمین های شرقی قرار می گرفت و صد البته به دلایلی از جمله بی سوادی توده های مردم و نا آشنایی عوام با زبان های خارجی ، مانع از باز تاب آن در جامعه ی ایران می شد و از این رو واکنشی را هم به دنبال نمی داشت . سقوط دولت صفویه و چندی پس از آن تسامح و تساهل مذهبی نادر شاه افشار ، هم نتوانست روند پیش آمده را متوقف نماید .

روی کار آمدن قاجاریه نیز به عنوان دولتی شیعه مذهب نتوانست بر این بدعت ها وقفه ای را باعث گردد . این جریان رو به رشد با با سکوت برخی از مراجع بزرگ تا حدی جنبه ای رسمی یافت . علارقم هشداری که در دوران بعد توسط برخی از مراجع عظام ، این بدعت در آئین عزاداری همچنان به سنتی در بین هیئت های عزاداری تبدیل شد .

با سیاسی شدن این هیئت  ها  (در ابتدا ی قدرت یابی رضا خان) بدعتی نو در نوحه ها و مرثیه های این عصر وارد شد ، اوج این بدعت ها با رسمیت یافت استفاده از کاه و گل و سر بریده شده ی امام حسین ( ع)  در هیئت های عزاداری نمودی تازه به خود گرفت :

اگر در کربلا قزاق بودی   --------- حسین را بی یار و یاور نبودی

به زودی و با چرخشی که در سیاست مذهبی رضا شاه به وجود آمد و ضدیتی که او با دین و مراسم دینی در پیش گرفت ، آئین سوگواری به محاق خانه ها کشیده شد . برگزاری کارنوال های شادی درماه محرم از سوی رضا شاه هر چه بیشتر حرمت واحترام ائمه اطهار را در هم شکست .

پس از شهریور 1320 ه.ش با تحولاتی که در عرصه ی سیاسی کشور به وجود آمد ، بار دیگر مجالی برای رشد و گسترش مجدد سنت های غلط گذشته در آئین عزاداری به وجود آمد . در این سال ها و با ورود وسایل ارتباط جمعی همانند رادیو و تلویزیون ، هر چند که اکثریت مردم بدان ها دسترسی نداشتند تحولی مهم در این عرصه هویدا شد و آنچه در گذشته از محدودیت بر خوردار بود به صورت باوری نوین پا به میدان رقابت هیئت های عزاداری گذاشت .

پخش صحنه های این گونه عزاداری ها بدون توجه به پیامد های آن از بعد سیاسی و اجتماعی  ، مقدمه ای بر بدعت های امروزین شد . اگر چه شخصیت های چون مرحو استاد مطهری پیدا شدند و رسالت خویش را در پالایندگی این گونه بدعت دانستند (  مراجعه کنید به کتاب یا سخرانی استاد مطهری در این خصوص با عنوان « فریاد های استاد مطهری علیه تحریفات عاشورا») مع الهذا بدعت ها ادامه یافت ، گر چه ماه محرم و یاد حسین (ع) سرفصلی در مبارزات ملت علیه حکومت پهلوی گردید ، متأسفانه بدعت های گذشته رنگ و اب دینی به خود گرفت .

پس از انقلاب و با پاپ خوانی آواز خوانان ایرانی و ورود دستگاه های موسیقی پاپ به ایران ، شاهد تحولی در بدعت های گذشت شدیم ، تقلید از نوع و لحن خوانندگی غربی ایرانی و گرایش محتوای نوحه ها و مرثیه سرای ها بدین سوی ، نادر پدیده ای بود که دیگر توجیه ی بر آن مرتبط نبود . ورود این گونه مظاهر لعن و افتراء به ساحت عزاداری ها به زودی به برهنگی عزاداران انجامید که شاید اوجی بر ابتذال یک یادمان قهرمانان بود .

بی شک آنچه در این میان کاملا به فراموشی سپرده شد فلسفه ی قیام سالار شهیدان و اهداف آن بزرگوار در رسالتش بود که ما را مشمول این گفتمان نمود :

 ای بس آن گروه که از قر آن گم ره شدند --------- زین رسن قومی درون چه شدند

مر رسن را نیست جرمی ای انوش --------------- چون تورا سودای سر بالا نبود.

بدرود یاران . بدرود