ماهیت زمین داری در ایران عصر تاریکی هزاره ها (بخش پایانی ) . (3)

اراضی درباری یاسلطنتی : همانگونه که بیان داشتم این اراضی در سه شکل :

 الف: ویزه سلطنتی

ب: ویژه تیول

ج: ویژه دریافت هدیه یا جنس

وجود داشتند . ویژگی هر سه  این زمین ها در بقای دائمی حق مالکیت شاه و غیر قابل انتقال بودن به دیگری است .  به عبارتی برای شاه ایلامی همواره این حق محفوظ بود که هر زمان که اراده نماید یا بخواهد زمین مورد نظر رااز دریافت کننده بگیرد و به دیگر ی ببخشد . در واقع بهروری مستقیم از ملک به دیگری انتقال می یافت نه مالکیت زمین .

از متن اسناد ایلامی چنین بر می اید که این رویه شامل زمین های مسکونی هم می شد. این قاعده در برخی از مواقع و بر حسب نیاز و صلاح دید شاه به زمین های همبود خاندانی و ویسی هم سرایت می کرد . از این اسناد نتیجه ی دیگری را نیز می توان به دست آورد و آن این است که قدرت سلطنت و نهاد سیاسی در جامعه ای ایلام روز به روز در حال سیر به مطلقه شدن می بوده و این خود می تواند توجیهی بر پیدایش قدرت استبدادی در جوامع شرقی و از جمله ایران ما نیز باشد .

زمین های ویژه تیول نیز در برابر انجام خدمات دولتی به افراد واگذار می شد و همان قاعده و قانونی که شامل زمین های سلطنتی می شد به این زمینها هم قابل تسری بود.

زمین ها  ی نوع سوم درابری نیز به رسم هدایایی که بزرگان و صاحب منصبان به دربار ایلام پیش کش می کردند به آنها واگدار م می شد و به صورت مدت دار شحص هدیه دهنده به طور موقت می توانست از محصول آن بهرمند شود . نکته قابل توجه در شکل دوم و سوم اراضی سلطنتی آن بود که مالک می بایست در برابر لطف شاهانه مقدار معینی از محصول را که در اسناد بدست آمده به صورت متفاوت و بر حسب عوامل مؤثر در کشت و برداشت مشخص می شد در اختیار دربار قرار دهد .

در برخی از اسناد بدست آمده از شکل دوم و سوم زمین های درباری با عنوان زمین های ارتزاقی هم نام برده شده که گویی که کارمندان لشکری و کشوری واگذار می شده است .  

اراضی پرستشگاهی : در خصوص این نوع از زمین ها در ایلام باستان تا امروز کمتری اطلاعات بدست آمده است . با این وجود شواهدی وجود دارد که معلوم می دارد یکی از عمده گروههای اجتماعی زمین دار در ایلام باستان پرستشگاهها بوده اند.   

در این اسناد از واژگانی چون مزرعه ی خدا استفاده شده که خود می تواند گواهی بر وجود این نوع زمین ها بوده باشد . آنچه در این زمین ها قابل توجه می باشد نیروی کار انها بود . و آن بدین صورت بود که هر سال جمعی از هر محل برای انجام کار های زراعتی مجانی و بیگاری در زمین های پرستشگاه موظفأ فرا خوانده می شدند.

از دیگر موارد مهم در این نوع زمین ها این بود که پرستشگاهها مقادریر بسیاری از محصولات کشاورزی را که در اختیار داشت به صورت وام ربائی یاشرکت در معاملات بازرگانی مورد استفاده قرار می داد . از آنجا که در ایلام سازمان پرستشگاهی متمرکزی وجود نداشت به همین سبب هر یک از پرستشگاههای ایلامی سازمان و مالکیت مستقل خود را داشته است.                

  .