جغرافیایی تاریخی و خبط ها

چندی پیش در یکی از وبلاگ های همکاران فرهنگی در خصوص پیشینه تاریخی شهرستان لنجان و خصوصأ مرکزیت این شهرستان ( زرین شهر ) مطالبی نظرم را به خود جلب نمود که ناگزیرم ساخت پیرامون آن توضیح مختصری ارائه نمایم . البته مرادم از این توجیه صرفأ سپاسگذاری و تشکر از این همکار محترم فرهنگی که از فعالان عرصه علم و فرهنگ شهرستان بوده و هست، می باشد ، چرا که طرح اینگونه مباحث گامی مؤثر در روشن ساختن تاریخچه شهرستان لنجان علیا می باشد و از این بابت جای قدر دانی از این عزیز فرهنگی می باشد .

اما آنچه در خصوص پیشینه شهرستان لنجان (شهر زرین شهر )در این وبلاگ آمده است از قرار زیر است عمده ترین دلایل سابقه تاریخی ونام لنجان عبارتند از :  

لنجان یا زریّن شهر ؟؟؟

1- درکتاب حدود العالم نوشته شده به سال 372هجری آمده است : « .. خان لنجان شهرکی است خرّم وبسیار نعمت وباکشت وبرزاست »(2)

2- ناصر خسرو (394-481 هجری ) درسفرنامه خود می نویسد : «..وازآنجا به خان لنجان رسیدیم وبردروازه شهر نام سلطان طغرل بیک نوشته دیدم واز آنجا به شهر اصفهان هفت فرسنگ بود ومردم خان لنجان، عظیم ، ایمن وآسوده بودند ، هر یک به کار وکدخدایی خود مشغول »(3

3- لسترنج می نویسد «... درساحل راست زاینده رود ناحیه بزرگ خان لنجان ، آخرین نواحی چهارگانه جنوب زاینده رود واقع است .بنابر روایت های تایید نشده چون فردوسی ازخشم سلطان محمود غزنوی فرار اختیار کرد به خان لنجان پناه برد .(7)

منبع : حسامسرا به نشانی انترنتی:hesamsara.parsiblog.com

در توضیح این مطالب خالی از لطف نیست که بدانیم در علم جغرافیای تاریخی که به مطالعه و تحقیق پیرامون شهر ها و مناطقی از سکونتگاههای انسانی می پردازد ، یک نکته را یاید همواره در نظر داشت و آن این است که در منابع دست اول تاریخی بسیاری از شهر ها و مناطق یاد شده امروزه به دلایلی (سیل ، زلزله ، آتشفشان ، حملات خارجی ، خودسریهای شاهانه و....) از بین رفته یا جابجا شده و یا تقییر نام یافته و حتی در مواردی مناطقی با مشابهت اسمی سر بر آورده باشند که در این صورت نیازمند احتیاط در بکارگیری اثبات سابقه تاریخی آن شهر یا منطقه خواهیم بود و البته کاوش های باستان شناسی هم در این مهم بسیار ذینفع و سودمند خواهد بود . از نظر تاریخی و بر اساس منابع موجود در اثبات نامگذاری و سابقه تاریخی لنجان ، انچه این همکار گرامی از آن غافل شده اند، اینست که واژه خان لنجان در منابع ذکر شده هیچ تناسبی با لنجان یا زرین شهر ندارد به عبارتی نمی توان از این واژه استنباط کرد که خان لنجان همان لنجان یا زرین شهر است . توجه فرمائید :

دژ خان لنجان، در روستای خولنجان دهستان گرکن جنوبی بخش مرکزی قرار دارد . از این دژ در حال حاضر آثار مهمی بر جا نمانده است و روستای خان لنجان که مردم محل خولنجان می گویند بر جای آن قلعه بنا نهاده شده است . ( شناخت استان اصفهان ، نویسنده : ایرج افشار ، انتشارات هیرمند ، چاپ اول ، 1378 )

پس آنچه در سفر نامه ناصر خسرو قبادیانی و حدود العالم و لسترنج در مورد خان لنجان آمده است روستای خولنجان بوده است و ربطی به لنجان یا زرین شهر ما ندارد . در همین کتاب آمده است :« زرین شهر که در گذشته شهر ریز و ریز لنجان خوانده می شده است دارای پیشینه چندانی نمی باشد و تا پیش از ایجاد کارخانه ذوب آهن اصفهان به صورت آبادی کوچکی در نزدیکی زاینده رود شکل گرفته بود » نیز لازم به ذکر است که همین مؤلف در بیان بنا های تارخی این شهر می نویسد : « مهمترین آثار تاریخی این شهر و پیرامون آن عبارتند از مسجد جامع – آتشکده زرتشتشیان – تالار شاه نشین از دروان صفوی – سنگ نوشته عبری از سده دو میلادی .  

نتیجه گیری : آنچه آمد از آن جهت قابل توجه است که برای نگارش تاریخ شهرستان لنجان و تک تک شهر و روستا های آن عزمی قوی و منابع تاریخی قویم و کاوش های باستان شناختی ، لازم و اساسی می باشد و خارج از این چهار چوب ، هرگونه  نگارش تاریخ این شهرستان به داستان نویسی یا اغراق گوی شبیه تر است تا به تاریخ نویسی . این نکته در باره شهر سده ی ما هم کاملا صادق است .