بسمه تعالی

با توجه به جدید التألیف بودن کتاب تاریخ معاصر ایران ،  سال سوم رشته های تحصیلی (به جزء رشته ادبیات و علوم انسانی)و ضرورت نقد و بررسی آن از جهات مختلف علمی و آموزشی توسط دبیران تاریخ به عنوان مهمترین  منتقدین ،  این جانب با توجه به بخش نامه سازمان تألیف کتب درسی به شماره (33 / 1270 / 50 / 101  ) مورخه 7 / 3 / 1386 در خصوص گزینش یکی از سه کتاب تألیفی با توجه به موارد نه گانه بیان شده ، اقدام به ذکر مواردی در این باره نموده ، در زیر ابتدا به موارد یاد شده اشاره میگردد و در ادامه به توضیح هر یک پرداخته می شود.

                  1)  زبان و بيان كتاب (سادگي و روان بودن متن ...)

                   2)  منابع بصري (استفاده به جا از تصوير، نقشه و ...)

                   3)انسجام ساختار كتاب و رعايت نظم منطقي در ارائه ي درسه             4)  تناسب تعداد درسها و حجم محتوا با زمان تدريس

                  5)  توجه به پيش آموخته هاي دانش آموزان در تنظيم تدريس                6)  امكان پذيربودن تدريس محتوادرموقعيت واقعي كلاس                                                                                                                                        7)  امكان پذير بودن تدريس محتوا در ارتباط با توان حرفه اي معلمان

                      8)  جذاب بودن قسمت هاي غير موظف كتاب (بيشتر بدانير، برگي از تاريخ)

             9)  رعايت انصاف علمي در بيان و تحليل موضوعات مربوط

1) زبانه وبیان کتاب : از آنجا که زبان عاملی گویا در در تفهیم مفاهیم چه در قالب محاوره ای یا علمی آن است و نیز عاملی در تعامل و تعاطی واژه ها می باشد و با توجه به اینکه در هر زبانی (در تعریف اخص آن ) و در هر دوره و زمانی لغات و کلمات جدیدی بار معانی و ارزشی خاصی می یابند. علی الااصول در هرگونه تآلیفی باید به این مهم توجه داشت  . در کتاب جدید التآلیف  تاریخ معاصر البته به این مهم توجه شده است ، هر چند این  متد بر قالب کتاب های تاریخ معاصر پیشین نیز حاکم بوده است ، در این مجموعه همت بر استفاده از لغات قابل فهم و روز مره و در خور فهم فراگیر بوده است و از در افتادن در دام لغات مصنوع و دور ازذهن پرهیز شده است . هرچند امروزه و نسل ما نیاز مند آشنائی بیشتر با واژگان  رایج در گذشته می باشد ، اما می دانیم بکار گرفتن این گونه لغات و اصطلاحات البته می تواند باعث گریز نسل امروز از تاریخ و وقوف بر آن  به عنوان روشنی دهنده به آینده را فراهم سازد ، از این رو روائی و سلیس بودن واژگان و لغات از محاسن قابل توجه کتاب حاضر می باشد.

2) وجود منابع بصری : ( استفاده بجا از تصاویر ، نقشه و ...)            

امروزه بر همگان کاملا اشکار است که در فرایند یادگیری و باددهی ، صرف استفاده از وازگان روان و قابل فهم ، آنچه بیشترین نقش و اهمیت را دارا است ، استفاده از منابع بصری است ، از ساده ترین آن که همان تابلو و گچ باشد تا پیشرفته ترین آن که شامل فن آوری های جدید رایانه ای باشد . روانشناسان بر این باورند که در پروسه یاد گیری قوای پنجگانه انسان نقش بسزائی دارند و در این میان قوه بینائی به تنهائی بالغ بر هفتاد درصد از مجموعه یاد گیری را بر عهده دارد. با توجه به این مهم استفاده هر چه بیشتر از اینگونه منابع در کتب درسی و منجمله درس تاریخ که با فقدان استفاده از تکنولوژی جدید روبروست ، بسیار کار ساز و حیاتی می باشد . از این حیث کتاب جدید التألیف تاریخ معاصر خالی از جاذبه نیست ، هرچند می توانست از این هم غنی تر باشد . آنچه در این خصوص بیشتر در کتاب جلوگری می نمائید در قالب نوعی شخصیت پردازی است و از آنجا که مبحث آغازین کتاب با حکومت قاجاریه همراه می باشد ،تنها نقشه   موجود در کتاب که ایران عصر قاجار را به ترسیم کشیده است ، البته از نظر جغرافیای تاریخی بسیار فقیر بوده و در یک نگاه تاریخی هم نمی بوان آنرا به عنوان یک نقشه تاریخی نزد اهل تاریخ پذیرفت .زیبنده است که در تدوین کتب تاریخی به این نکته توجه داشته باشیم که تصاویر بیانگر بسیاری از واقعیات موجود در هر عصر و نسلی می باشد و خود تاریحی صامت اند. و همچنین آوردن نقشه ها که باید ، نقشه ها تاریخی  باشند و نه جغرافیائی . 

3) انسجام ساختار کتاب و رعایت نظم منطقی درا رائه درس ها :

از انجا که حوادث تاریخی در بستر زمانی و مکانی به وقوع می پیوندند و ظهور این حوادث دارای توالی و ترتیب خاصی است ، شایسته است که حوادث را بر اساس کرونولوژی وقوع حوادث مورد بررسی و مداقه قرار دهیم . ساختار ذهنی انسان به گونه ای از قاعده برهان نظم حاکم بر طبیعت تبعیت می نماید، و رعایت یان مهم در مباحث تاریخی و تدوین حوادث بر مبنای آن ، به بازسازی درک و فهم بهتر از گذشته و برنامه ریزی برایی آینده منجر خواهد شد. با توجه به این امر منطقی است که توالی و ترتیب حوادث و وقوع آنها در بستر زمانی هر دوره مد نظر قرار گیرد.  از این نظر کتاب حاضر به اخص این موضوع مورد توجه کارشناسانه قرار داده است و با آوردن پاورقی ها در فهم هر چه بیشتر آن کمک شایسته مبذول داشته است . با وجود این ، مولف یا مألفان محترم حسب برخی گرایشات و علایق به گزینش و گزارش  (ژورنالیستی کردن مطالب ) در ترتیب و توالی برخی وقایع تاریخی اقدام کرده اند که شاسیته است مورد بازنگری قرار گیرد.

4) تناسب تعداد درس ها و فهم محتوا با زمان تدریس: در تدوین و تألیف کتب درسی همواره به این نکته توجه کافی و وافی می شود که کتاب و محتوای مطالب آن باید با توجه به شرایط سنی و میتنی برتقویم زمانی در امر تدریس نگاشته شود . کتاب تاریخ معاصر نیز از این مؤلفه برخوردار است . در این جا لازم است ابتدا نکته ای را متذکر شوم و در ادامه به نارسائی های در این زمینه اشاره نمایم . در تدوین تاریخ در مقطع متوسطه متأسفانه این مهم به معضلی تبدیل شده که هم باعث گریزانی فراگیران و هم باعث دلسردی یاد دهنده شده است  و البته فریاد های انجام شده نیز تا امروز ثمره ای را به همراه نداشته است . اگر چه  تدوین این کتاب با هدف تدریس در رشته ای ریاضی ، تجربی ، فنی و حرفه ای و کار ودانش  صورت گرفته است و اصولا دانش آموزان اینگونه رشته های تحصیلی به تاریخ به عنوان درسی غیرتخصصی که در آیند تحصیلی آنها نقشی مهمی را ندارد ، می نگرند از این زاویه تناسب بین تعداد درسها و زمان تدریس را میتوان توجیه نمود . ولی آنچه در این میان نادیده گرفته شده و شایسته تأمل و بازنگری می باشد ، این است که تجربه چندین ساله به همکاران ما و این جانب ثابت نموده که در کلاس های رشته ریاضی و بعضأ سایر رشته های تحصیلی ، چنان شیفته فراگرفتن و شنیدن سرگذشت میهن خود می باشند و هنگام تدریس آن سیل سوالات مختلف را بیان می نمایند که گاه مانع از روند تدریس این درس می شود تا بدان جا که نمی توان بر اساس طرح درس روزانه پیش رفت . و چون از این زاویه به مسئله نگریسته می شود تناسبی بین تعدا درس ها و زمان تدریس یافت نمی شود. و این عطش را باید فرو نشاند. گویا این مهم از چشم تیز بین مؤلفان و برنامه ریزان محترم ، هر دو پنهان مانده .  

5) توجه به پیش آموخته های دانش آموزان در تنظیم تدریس :  تاریخ علم گذشته است و فهم آن نیازمند داشتن پیش ذهنیتی از وقایع قبلی میباشد ، آنچه به عنوان تاریخ در دروه راهنمائی تدریس می شود صد البته داستان های کودکانه ای است که مادر بزرگ ها یا پدر بزرگ ها در شب های سرد زمستان برای بچه هامی گفتند و بیشتر نوعی دلمشغولی محسوب می شد تا آموزش تاریخ. از این جهت فراگیر ما با نقصان شدید اندیشه تاریخی رو به رو می باشند ، به عبارتی دیگر :تاریخ و حوادث آن همانند دانه های زنجیر به یکدیگر پیوسته اند ، این توالی و پیوستگی تقویت فهم ودرک بهتر گذشته و کنجکاوی بیشتر دهن را برای فراگیران باعث می شود ، از این رو ذهنی می تواند به تقویت خود بپردازد که بتواند به تحلیل دقیق از آنچه فراگرفته ، بپردازد. از آنجا که دانش آموزان رشته های غیر انسانی با وقفه چند ساله ( همان قصه های کودکانه دوره راهنمائی ) اقدام به فراگیری تاریخ معاصر می نمایند ، از ضروریات غیر قابل انکار است که باید در قالب یک یا دو درس ویا لااقل چندین سطر به بازسازی ذهن فراگیر تاریخ پرداخته شود و این عمل همراه با توضیحات معلم و پرسش های دانش آموزان تکمیل خواهد شد. متأسفانه کتاب حاضر از بزرگترین نقیصه ای که برخوردار است ، همین موضوع و نادیده گرفتن آن از سوی مؤلف یا مؤلفان گرامی می باشد. به گونه ای که این نقیصه سایر مطالب کتاب را به شدت تحت تأثیر قرار داده است

6) امکان پذیر بودن تدریس محتوا در موقعیت واقعی کلاس : برخورداری علم تاریخ از قوه نقل و تحلیل حوادث ، این امکان را برای اهل تاریخ فراهم می سازد که بتوانند با کمک آن دو به تبیین واقعیت ها در موقعیت های مکانی مختلف بپردازند. کلاس درس ، خصوصأ تاریخ معاصر به دلیل نزدیک بودن وقایع آن با نسل امروزی ، صرف نظر از برخی پرازیت های فیزیکی موجود که می تواند در فرایند یادگیری خلل ایجاد نماید ، مکان مناسبی برای طرح این درس است . الهام گیری معلم از وسایل کمک آموزشی رایانه ای وسایر وسایل موجود ، همراه با پرسش های متنوع و متعدد دانش آموزان مشتاق ، باعث شده درس تاریخ معاصر یکی از جذاب ترین و خاطره انگیز ترین کلاس ها و ساعات درسی ایشان شود . شرایط و موقعیت کنونی کشور و جایگاهی که امروزه کشورمان در آن قرار گرفته ، باعث شده تا کلاس درس تاریخ معاصر با توجه به دخالت های قبلی آمریکا در ایران و عرصه جهانی ،مناسب ترین موقعیت را در تدریس معلم به همراه داشته باشد. قرین شدن برخی از جلسات این درس با مناسبت های انقلاب اسلامی  از دیگر موقعیت های ممتاز کلاس درس را در تحلیل محتوای این درس فراهم نموده است .

7) امکان پذیر بودن تدریس محتوا در ارتباط با توان حرفه ای معلمان : اگر چه امروزه ساعات درس تاریخ به شدت کاهش یافته و این نیست مگر به دلیل سیاست های غلط فرهنگی و برخی باور های غلط رایج در جامعه ، از نظر داخلی مهمترین هجمه ای که به درس تاریخ وارد شده و می شود استفاده از دبیران غیر مرتبط در امر تدریس می باشد از این بعد اگر به مسئله نگریسته شود ، البته به وجود پاره ای از مباحث کاملا جدید که از محاسن کتاب جدید التألیف است ،امر تدریس را برای این گروه از دبیران بسیار مشکل می نماید ، هرچند و متأسفانه بسیاری از یان گروه دبیران به رو خوانی صرف رد این کتاب و طرح چند پرسش از مباحث آن اقدام می نمایند با این وجود دبیران تخصصی نیز خود را نیازمند مطالعه و تحقیق بیشتر در تدریس این کتاب می دانند و همین احساس نیاز برای مطالعه بیشتر از محاسن قابل توجه کتاب حاضر می باشد .و ضرورت برگزاری دوره ضمن خدمت را برای آن ضروری می کند.   

8) جذاب بودن قسمت های غیر موظف کتاب ( برگی از تاریخ ، بیشتر بدانید ، و....) : جذابیت هر علمی به پارامتر های بسیاری بستگی دارد و نمی توان یک معیار یا ملاک خاص را عامل جذابیت در دروس متفاوت دانست .عواملی چون میزان علاقه فراگیر ، میزان دانسته های قبلی فراگیران ، میزان معلومات معلم و نوع بیان و برخورد با دانش آموزان و.... می تواند بر مزیت و جذابیت هر درس بیفزاید . تاریخ و تدریس آن نیز خالی از این قواعد نیست  از این نکته که بگذریم و  در  مقوله  محتوا  و جذابت  مطالب   وارد  شویم ، قسمت های غیر موظف درس ها میان پرده ای در امر تدریس معلم محسوب می شوند ، بیان و توضی و تحلیل این قسمت ها در  تکمیل  تدریس  و مباحث  آن  بسیار مؤثر و مفید است ، خلاصه بودن این قسمت ها ، متناسب بودن آنها با محتوای درس ها و جدید بودن پاره ای از آنها بر جذابیت کتاب افزوده است . قسمت های که با عنوان برگی از تاریخ آورده  شده است  صرفآ  نوعی بیو گرافی شخصیت ها بوده و میتوانست با همین عنوان مطالب بهتری را ارائه دهد در مجموع گزیده و خلاصه بودن این قسمت ها حائض اهمیت می باشد.

9) رعایت انصاف علمی وبیان و تحلیل موضوعات مربوطه: داشتن ذهنی نقاد و پرهیز از پیش داوری ، و توجه به این نکته که  در   تاریخ  تنها   کسانی  که  حق   قضاوت  و  داوری  دارند شنوندگان یا مخاطبان می باشند ، ما را ملزم می سازد چه در نوشتن وقایع تاریخی و   چه  در تحلیل  آنها ، نهایت  وسواس و دقت  را  به  خرج  دهیم .  غلطیدن  در  تعصبات  قومی ، ملی ، مذهبی ؛ و فرهنگی در تدوین و تحلیل وقایع تاریخی ، ضربه ای بزرگ  بر  پیکره  تمدن  جهانی  و  همبستگی  ملی  وارد  خواهد ساخت و از آنجا که   در تدریس تاریخ   هدف اصلی  ایجاد وحدت ملی و یکپارچگی ، میهن دوستی ، صلح  و  دوستی با  هم نوع از هر نوع و نژاد و مکانی که باشد ، است با در  نظر  گرفتن  این نکته   یاید   گفت   مشکل ترین و   دقیق ترین  کار  هر  مولف  یا مورخی ، توجه کافی به این موضوع است . از  آنجا که در تاریخ شخصیت ها ، احزاب و گروه ها ، و جریانات  سیاسی  متعدد  با  گرایشات  متفاوت  سیاسی    نقش  مهمی  در پیدائی  و تحول  حوادث  در جامعه  دارند  باید  مراقب بود  تا  انصاف  علمی  را در  نوشتن و   تحلیل   مطالب  تاریخی  داشته  باشیم . در  این  راستا  و  در  کتاب حاضر ،  مولف  یا مولفان  محترم  هر چند به استناد منابع و مأخذی که در پاورقی ارائه داشته اند ، به تحلیل یکجانبه و دور از انصاف علمی    پرداخته اند .  اوج این مورد  در  درس های  سیزدهم  و چهاردهم مشهود تر است. به  عنوان نمونه  استناد   به نامه  27  مرداد 1332   آیت اله  کاشانی  به مصدق  مبنی بر  انجام کودتای جدید، هر چند   مولف یا  مولفان  محترم  این  استناد  را  از  کتاب تاریخ تحولات  سیاسی   معاصر  ایران  تألیف ، سید  جلال الدین مدنی آورده اند   ولی  می دانیم  که  پیش  از  هر گونه  استناد به  منبعی ،  باید از صحت و سقم مطلب و نویسنده آن  مطلع  باشیم  و در   غیر  اینصورت  باید  از  هرگونه روایت آن برای  تأیید  مطلبی    خوداری نمایم .  لازم  به  ذکر  است  که  این   نامه از نظر  تاریخی   هیچ   گونه    صحت و  درستی  ندارد  و    بهترین  گواه    بر این مدعا   حذف آن از کتاب  تاریخ  معاصر و  مباحث   مربوط    به    کودتای  28 مرداد1332 از سال 1370ه.ش به بعد است.  

                              « سخن آخر »

      کتاب حاضر در مجموع از نقاط مثبت زیر برخورداراست:

                     1- اطلاعات جامع و گزیده و خلاصه

                     2- یبان مواردی از اهداف کلی هر درس در ابتدای  مباجت    

                         3 – تحلیلی بودن پاره ای از مطالب

                     4-  استفاده از منابع مختلف در پرورقی ها

                     5- صفحه آرائی مناسب و پر معنا

                     6- نو و تازه بودن پاره ای از مطالب

                    همچنین از نقاط منفی زیر برخوردار است :

1-      وجود پاره ای از پیش داوری هاو نقادی ها